انسان و خردگرایى در سخن فردوسی؛
یک رویکرد انتقادی
یکی دو روز پیش (۲۵ اردیبهشت) را تقویم رسمیِ ایرانی، «روز بزرگداشت فردوسی» نامیدهاست. فکر میکنم دولت و گفتمان رسمی ایران، هنوز تکلیف خود را با بسیاری چیزها روشن نکرده است که از جمله آنها میتوان به «فردوسی» و «شاهنامه» اشاره کرد. از سویی با آن گونه از ملیگرایی، وطنپرستی و فارسیسم و ایرانیسم و به تبع آن ترکستیزی و عربستیزی چندان موافق نیست و از سوی دیگر به گاه نیاز، به او چنان میبالد و مفتخر میشود که گویی از صمیم جان، فردوسی و شاهنامه را میپرستد. اما به هر رو، عنادها همواره به شکلی غیرمستقیم بوده و مجیزگوییها مستقیم و بلندآوا. البته خیلیها هم میفهمند که این مجیزگوییها و ستایشها چیزی جز تحمیق عوام نیست و مثال نخی ریش ریش شده را ماند که برای رفتن به سوراخ سوزن، مدام باید به چربزبانی آلوده شود! اینها هم برای آنکه رخنهای در دل رعایای خویش کنند، گاه ناگزیرند از چنین حرکاتی! کما اینکه در آستانه هر راهپیمایی و تجمع رسمی یا انتخابات و چیزهایی شبیه به آن، فریاد «ملت قهرمان» و فلان و بهمان از رادیو تلویزیون و روزنامهها، گوش آسمان را کر میکند.
اما از تمام این مباحث که بگذریم، روز فردوسی و این ماجراها، بهانهای بود که حرفی درباره فردوسی بزنم؛ حرفی که مدتهاست – شاید قریب به یکسال- که در گوشهای از ذهنم جا خوش کرده و گهگاه به واسطه بحث یا اتفاق، با دوستی نیز مطرح کردهام، لیک چندان خالی از فایده به نظر نمیرسد که در اینجا هم خلاصهای از آن را بنویسم تا رأی، به شور و تضریب آید و از آن فایدتی خِرَدپرور حاصل شود.
***
فردوسی را «حکیم» لقب دادهاند. فرزانگی و حکمت، صفت انسان خردمند است؛ انسانی که دوستدار و هوادار خرد است و در برابر آن کرنش و خضوع میکند. در جای جای شاهنامه نیز تأکید بر خرد و سخن آشکار است. این خرد و سخن – هر دو- را مترادف با لوگوس (Logos) در لاتین میدانم. در ادبیات دینی نیز از جمله در مسیحیت و اسلام، خرد و سخن را «کلمه» میگویند. (در آغاز کلمه بود) یا (کلمه الله). در ادبیات مدرن نیز، به آن «عقل» یا (Reason) میگویند. از همینجا رابطه ظریف و دقیق میان زبان[= سخن] و عقل روشن میشود؛ سخنی که در غایت خود، نافی اصول عام خرد باشد، سخنی است نابجا و تهی. زبانی که چنین سخنی را میچیند، زبانی است گمراهکننده و بیحاصل. (برای مطالعه بیشتر در این باب، نظرات لودویگ ویتگنشتاین درباره زبان را بخوانید)
فردوسی خود، شاهنامه را با نام «خدای خرد» آغاز کردهاست؛ این عبارت بیش از آنکه یک لفاظی ادبی باشد، یک ترم معلوم در آیین زرتشتی است. در جای جای سرودههای زرتشت (گاتها و ...) به عبارت «خدای خرد» بر میخوریم که گاه به صورت انشایی است و گاه به صورت دعایی به این صورت: «ای خداوند خرد...». شاهنامه را بهرهای از حکمت خسروانی و آیین زرتشتی در شاهنامه است و بیت آغازین آن، بیش از آنکه ناظر به «خدایی» دینی و مذهبی باشد، خدایی اسطورهای را صدا میزند؛ خدایگان خرد و حکمت را:
به نام خداوند جان و خرد کزین برتر اندیشهبر، نگذرد
او کمال اندیشه را در خردمندی میجوید و خدایگان خرد را راهنمای خویش میداند. با این همه داستان شاهنامه، ادعایی جز این را اثبات میکند. نقد من به فردوسی از اینجا آغاز میشود. لُبّ کلام من در این مقام آن است که فردوسی متأسفانه جایگاه عقل و انسان را در شاهنامه به شدت فروکاسته و تقلیل داده است. در این خصوص به چند مثال اجمالی اشاره کرده و باقی بحث را به شما واگذار میکنم. بیتردید این یک بررسی کامل و بیعیب و نقص نیست؛ طرح ایدهای است برای آنکه علاقهمندان و بزرگان در این باب نیز تحقیق و تأمل نمایند.
قهرمان شاهنامه مردی است به نام «رستم». رستم در شاهنامه نماد چیست؟ نماد آدم فوقالعاده پر زور و توانمند که بر همه چیره میشود. رستم، به نوعی قهرمان اسطورهای ما ایرانیها هم هست. ما هر جا که بخواهیم از قدرت یا عظمت شخص یا چیزی حرف بزنیم، آن را به رستم نسبت میدهیم. اما اگر کمی با وسواس بنگریم، خواهیم دید که رستم در عین حال، نماد «بی خردی» و «اوباشیگری» است. رستم را بهرهای از عقل و درایت نیست. او فقط «زور» دارد. فقط میتواند زنجیر پاره کند، دیو بکشد و از همه بدتر، «آدم» بکشد و «آدم بیگناه» بکشد. رستم، نماد یک انسان مغرور است که حاضر است هرکاری بکند تا کسی در توانایی جسمانی او تردیدی نکند. اینها را پایینتر کمی بیشتر توضیح میدهم. مسئله اینجاست که اسطوره ما در شاهنامه، انسان عقلگرا و فاضلی نیست که در برابر «انسان» و «عقل» کرنش کند؛ بلکه موجودی است بزن بهادر که افتخارش، فقط و فقط زور بازو است.
داستان ضحاک یکی از اسفبارترین داستانهای شاهنامه است. جایی که ضحاک را از شانهها مار میروید و دوای دردش، خوردن مغز انسان است. بحث اصلی من درباره شاهنامه، رویارویی خیر و شر است. اگر فردوسی خدای خرد را خیر میداند، چرا رستم را بزرگ میکند؟ چرا شخصیتی مثل رستم که از خرد بیبهره است، میشود نماد خیر در شاهنامه؟ و در داستان ضحاک؛ که خود نماد شر است، چرا برای التیام دردش، باید مغز آدمی به او خورانده شود؟ انسان باید کشته شود و مغزش به خورد یک خونخوار داده شود. این نسخهای که فردوسی میپیچد، در حقیقت خوار نمودن شأن و مرتبت جان و تن آدمی است در برابر مظاهر پلیدی و پلشتی. باز هم به اجمال میگذرم.
به رستم باز میگردیم و سهراب کشان! رستم، قهرمان ملی ایرانیان، کسی است که به خاطر غرور خویش، دست به کشتن انسان میزند. این قتل در واقع یک کشتن سه منظوره است: انسان – فرزند – جوان. سهراب، جوانی است برومند و نیز فرزند رستم است. جوانی است که نامآور شده و سری در میان سرها بلند کرده است. اما رستم، تحمل این ندارد که جوانی در برابرش عرض اندام کند. رستم آنقدر اسیر جهل خویش است که چشمانش را قدرت تشخیص فرزند از دشمن نیست. او چه قهرمانی است که فرزندش را روی عصبیت، خودخواهی و غرور به قتل میرساند؟ او چه پهلوانی است که پس از کشتن سهراب و با دیدن نقش بازوی او، تازه پی به حقیقت میبرد؟ حال به نقش سیمرغ نیز خواهم رسید و در آنجا هم چیزهایی خواهم گفت. اما آنچه در داستان سهراب اهمیت دارد، این است که انسان بیگناهی، تنها به جرم رزمآوری و اینکه پشت پیشکسوتی چون رستم را به خاک مالیده است، محکوم به مرگ میشود. سهراب، رستم را شکست میدهد، اما از کشتن رستم اجتناب میکند. سهراب گذشت میکند. اما رستم، کینه به دل میگیرد. سهراب را اغفال میکند و او را برای رزمی دیگر، دعوت میکند. زیرا کسی نباید رستم را به خاک افتاده ببیند. رستم به سراغ سیمرغ میرود و ...
داستان رستم و اسفندیار نیز از دیگر نمونههای بارز چیرگی جهل و غرور و تعصب، بر عقلانیت است. اسفندیار مردی است عاقل و مؤدب. نماد انسانی است با فرهنگ و متمدن. او تا میتواند رستم را به صلح و آرامش فرامیخواند. اسفندیار رستم را دعوت میکند و شبی با او به سر میبرد. با رستم شراب میخورد و با او «گفت و گو» میکند. اما رستم را گوشی بدهکار این حرفها نیست. رستم، فقط یک راهحل میشناسد: جنگ، جنگ، جنگ! و باز میبینیم که در اینجا نیز، پیروز میدان، رستم است. او سرانجام اسفندیار را به خاک مینشاند. راهحل گفتوگو آن چیزی نیست که فردوسی انتخاب کند، جنگآوری راهحل سادهتری است انگار! باز هم جهل است که بر خرد فائق میآید. اما شاید مهمترین درگیری ذهنی من با مسأله سیمرغ باشد که در پایان این یادداشت، به آن میپردازم.
سیمرغ در واقع به «ماوراء الطبیعه» شاهنامه تعلق دارد. او عقل کل شاهنامه است. از همه چیز خبر دارد و یک پر او چارهساز هر مشکلی است. سیمرغ نماینده نیروی برتر در جهان است. در کل شاهنامه، سیمرغ است که رستم را هوادار و راهنما است. شاید اگر چنین نبود، تمام بحثهای پیشین را میشد به گونهای توجیه کرد. اما مسأله اینجاست که فردوسی با این کار، به رستم «حجیت» و «حقانیت» میبخشد. وقتی رستم وصل شد به نیروی غیبی سیمرغ؛ یعنی حق با رستم است. سیمرغ، حقیقت مطلق است و در شاهنامه، این رستم است که دستیابی دارد به این حقیقت مطلق. همان رستم که عقل در نظرش خوار و بیمقدار است و زور بازو، مایه مباهات.
اینجاست که خشمم میگیرد از «حکیم ابوالقاسم فردوسی عزیز علیهالرحمه»! آخر چرا؟! چرا سیمرغ هوادار رستم است؟ در ماجرای سهراب، این سیمرغ است که رستم را به قول امروزیها «بازپروری» میکند. نیروهای رفته را به او باز میگرداند و برای جنگیدن به سهراب، روانه میدان کارزارش میکند. کارزار! همواره از این عبارت لذت بردهام؛ اگر همان معنایی را داشته باشد که من از آن مستفاد میکنم! کارزار، همان کارِ زار* (KAR –e– ZAR) است. پارسیان شاید تنها مردمانی باشند که برای جنگ، مترادفی چنین ژرفنگرانه برگزیده و پرداختهاند.
در داستان اسفندیار نیز، رستم در نهایت که نمیتواند پیروز میدان شود، پر سیمرغ آتش میزند و راز مرگ اسفندیار بر او مکشوف میگردد؛ چشمان اسفندیار، رویین نیست. سیمرغ به او میگوید که تیری دو سر بساز و روانه دیدگان اسفندیار کن؛ آنگاه او خواهد مرد. این یعنی، اسفندیار «باید» بمیرد! این است اتفاقی که باید بیفتد. این تقدیر سیمرغ و نیروی ماورایی جهان است که رستم غولپیکر پر زور زبان نفهم، باید پیروز تمام میدانها باشد. وقتی حقانیت، این قدر صریح به آدمی مثل رستم تفویض میشود، فاتحه عقل و خرد خوانده شده است. اسفندیار نماینده همان سخن و خرد است. او همانگونه که گفتم، دعوت به عقلگرایی و مذاکره میکند. از در صلح وارد میشود. اما این رستم است که در آخر کار، آن هم با استفاده از امدادهای غیبی، پیروز میدان میشود.
باری، فردوسی خدای خرد را خوار کردهاست. شاهنامه قتلگاه خداوندگار خرد است. رستم قهرمان دروغین ما است که به راحتی آدم میکشد، فرزند میکشد، مغرور است، پروای عقل ندارد و تنها از نظر زور و توان جسمانی خارقالعاده است.
***
شاید هم برداشتها و تفاسیر و داوریهای من در باب این اثر، کمی آمیخته به احساس و بیانصافی هم باشد و این بر عهده شما است که مرا گوشزد دهید و نظرات دقیق خود را بنویسید. اما با این همه، نباید از حق گذشت. شاهنامه، اثری است سترگ. در دورانی که زبان فارسی در معرض نابودی تدریجی قرار داشت، مردی برخاست و همت بلند خویش را مصروف پیافکندن کاخی بلند از نظم نمود که هرگز از باد و باران گزند نخواهد یافت. شاهنامه، بیتردید اثری است ارزشمند و گرانبها از نظر تاریخی و ادبی. به راستی کسی چنین اصیل و ناب به پارسی سخن گفتن همت نگماشت. آنها که بعدها دست به چنین کاری زدند، بیشتر کاریکاتورهای عصا قورت داده دانشکدههای ادبیات بودند که «شور» فارسی حرف زدن را در میآوردند و سوژه طنزهای مهران مدیری و دیگران میشدند. این همت فردوسی را باید ارج نهاد و فردوسی از این حیث همواره از بزرگان ادب این مرز و بوم خواهد بود. خود من هرچند چندان میانهای با ادب حماسی ندارم، اما از خواندن شاهنامه لذت بردهام. شاید تا مدتها چنین نگاه انتقادی هم به آن نداشتم. اما اخیرا، گویی که کشفی – چه بسا از سر توهم – عارض شود، به این جنبه از محتوای شاهنامه پی بردم و البته که افسوس فراوان هم خوردم. به نظر شما این را به حساب خامی من بگذاریم یا خطای فردوسی؟ به نظر شما، ما در کنار بزرگداشت شعرا و بزرگان فرهنگی خودمان، نباید نگاه ستایشآمیز خود را تعدیل کرده و اندکی هم با رویکرد انتقادی به محتوای آثار آنان نگاه کنیم؟ چیزی در درونم میگوید، اگر اندکی تعقلآمیز و انتقادی برخورد کنیم، روح آن بزرگان نیز از ما خرسند تر خواهد بود! باری، فردوسی بزرگ را، خدایش رحمت کناد و شما را نیز.
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
* زار = بد و خراب - نابسامان. به فرهنگ عمید نگاه کنید: کارزار = کار خراب و نابسامان |
این مطلب کوتاه رو خیلی عجلهای یه عصری با امیرهوشنگ نوشتیم؛ یکی از علتهاش، التهاباتی بود که اخیرا توی دانشگاهها ایجاد شده و به ویژه برخوردی که بعضی روزنامه ها داشتند و چه بسا دانشجوها رو عصبانی میکرد. به هر حال فکر میکنم خیلی اگه صریح بخوام بگم، دانشجوها باید حواسشون رو جمع کنن! جنبش، هم از درون خودش میتونه مضمحل بشه و هم از بیرون میتونه مصادره به مطلوب بشه. از درون وقتی این اتفاق میفته که دانشجو مسخ ساختار بازاری دانشگاه میشه و بدون توجه به غایت خودش، میاد و میره و هر واحدی بهش میدن میگیره و هر استادی سر کلاس میفرستن میره و فضای دانشگاه هرطوری که باشه میره سر کلاس و دستشویی اگه بوی گند هم بگیره باز صداش در نمیاد و فحشش که بدن آخ نمیگه و خلاصه هدفش اینه که کلاسها رو بره و نمره بگیره و پاس کنه و مدرک بگیره. برای همین وقتی برای جستن دانش براش باقی نمی مونه؛ میشه همون دانشجو: یک عبارت بی معنی؛ یک شیئ به عبارت بهتر. وقتی هم که میخواد سر و صدا کنه، آگاهانه نیست. اینجاست که عوامل بیرونی مترصد هستن که جنبش دانشجویی رو مصادره به مطلوب بکنن. دانشجو نشریه میزنه ولی توش مطلب خاصی نیست، اعلامیه صادر میکنه در حد مسائل اساسی کشور و جهان، شیشه میشکنه، تحصن میکنه و هزار تا از این برنامه ها... ولی اساسا توجه زیادی به وضعیت صنفی ش نمیکنه. دانشجو اینجا هم باز همون دانشجو هست. اگه یه کمی آگاهی وارد کنش دانشجویی بشه، اون وقت این دانشجو، تبدیل به «دانش – جو» میشه و با خیلی کارهای دیگه میتونه جنبش رو زنده نگه داره و معترض باشه و نقد کنه و آگاهی ش به سخره گرفته نشه و کسی هم ازش سوء استفاده نکنه. ممکنه این مطلبی که توی روزنامه اعتماد نوشتیم، یه کمی مبهم باشه ولی محدودیتهای روزنامه است و حتی در این حد که ما مطلب رو با یه اسم دیگه ای زدیم؛ به هر حال، این یه خلاصه ای بود که بعدا اگه فرصت شد نظرم رو درباره جنبش دانشجویی میگم؛ البته اگه خواهانی داشته باشه!
سرشت تلخ بشر
تأثیر ژرف فوکو بر جهان اندیشه انکارناپذیر است. انگشت نهادن او بر نهادهایی چون زندان، بیمارستان و تیمارستان و تأملات دقیقی که روی مفاهیم بنیادینی چون قدرت، دانش و جنسیت دارد، او را به یک اندیشمند منحصر به فرد تبدیل کردهاست. خوشبختانه موج پست مدرنیسم در ایران، به فوکو – که خودْ جز همان «میشل فوکو»، هیچ صفت، لقب و مرامی را برازنده خویش نمیدانست – مجال مطرح شدن داد. البته آمدن او به ایران نیز در ترجمه آثار و نوشتههای او بیتأثیر نبود. از فوکو مقالههای بسیاری از جمله نوشته مشهور «ایرانیان چه رؤیایی در سر دارند؟» منتشر شد. برخی دیگر از مقالاتش از جمله مقاله «ایران روح یک جهان بیروح» در مجموعهای با همین عنوان به چاپ رسید. در فصلنامه فلسفی ارغنون و سایر نشریات فلسفی نیز مطالبی از او ترجمه و منتشر شد. در «سرگشتگی نشانهها» یکی دو اثر دیگر از فوکو ترجمه شد. «دانش و قدرت»، «تاریخ جنون»، «مراقبت و تنبیه»، «بازخوانی یک پرونده قتل»، «نظم گفتار» و «اراده به دانستن» همه از آثار دیگر این اندیشمند ارزنده بودند که در فاصلههایی نه چندان زیاد از یکدیگر به طبع رسیدند. کتاب دیگری با عنوان «نیچه، فروید، مارکس» از وی به چاپ رسید که شامل دو نوشته از فوکو و گفتوگوهایی درباره او به ترجمه گروهی از مترجمان بود. به رغم آثاری که ترجمه شد و در اینجا فقط به بخشی از آنها اشاره کردم، کوشندگان ایرانی در حوزه فلسفه، در کنار ترجمه آثار فوکو، علاقهمند به تألیف یا ترجمه کتابهایی درباره او نیز شدند و آثار دیگری نیز در این باب، به بازار کتاب روانه شد. تازهترین اثری که از میشل فوکو به دست خوانندگان ایرانی رسید، ترجمه «پیدایش کلینیک؛ دیرینهشناسی ادراک پزشکی» بود که انتشارات نقش و نگار به همت یحیی امامی، چاپ کرد. نقش و نگار پیشتر به عنوان یکی از جدیترین ناشران در زمینه ترجمه و انتشار آثار ایمانوئل کانت شناخته شد و در کنار سایر آثاری که به چاپ رساند، کتابهای کانت با ترجمه منوچهر صانعی پر رنگتر مینمود. اما این اواخر نیز دست به چاپ دو کتاب مهم، یکی «مهندسی ژنتیک و آینده سرشت بشر» اثر یورگن هابرماس و دیگری همین پیدایش کلینیک فوکو زد که هر دو در جای خود بسیار لازم و مفید مینمایند.
فوکو در پیدایش کلینیک، دو پدیده مهم را مورد مطالعه قرار میدهد؛ یکی تن و دیگری نهادی به نام بیمارستان، و میکوشد که رابطه میان این دو مفهوم را با استفاده از بررسی تاریخی ادراک پزشکی کشف و مطالعه کند. در این اثر دغدغههایی از این قبیل که در بیمارستان این امکان وجود دارد که فرد هویت اساسی خود را از دست دهد، مطرح میشود. حتی فوکو دست به تحلیل طبقاتی «فضا»یی به نام کلینیک میزند. نگاه فوکو در این کتاب، بیشباهت به بررسی او در کتاب «تاریخ جنون» نیست. همانگونه که در تاریخ دیوانگی، به جداسازی مجانین از دیگران اشاره میکند، در اینجا نیز بیمارستان را نهاد جداسازنده بیمار از جامعه معرفی میکند. فوکو در چنین بستری به نقد این نهاد (کلینیک) میپردازد و آن را پدیدآورنده بیماریهای بیشتری میداند. او جداسازیای را که در بیمارستان صورت میگیرد، عامل انتقال بیماری و تکثیر بیپایان آن میداند. با خواندن این کتاب به ملاحظات جالبی که فوکو در مورد بیماریهای اپیدمیک (واگیردار) دارد بر میخورید. از نظر فوکو، بیماری چه واگیردار باشد چه نباشد، دارای نوعی فردیت تاریخی است. اما وقتی مسأله بیماری واگیردار مطرح میشود، انگار مسائل مهمتری از خود بیمار رخ مینمایند و ملاحظات جمعی بیشتر لحاظ میشود تا فرد بیمار. اینجاست که فوکو پزشکی را هم نقد طبقاتی میکند! آنگاه از این بستر به تحلیلی سیاسی میرسد و آن اینکه اولین وظیفه پزشک، وظیفهای سیاسی است: مبارزه علیه بیماری، باید با جنگ علیه حکومت بد آغاز شود. فرد فقط وقتی کاملا و در مطمئنا درمان میشود که در ابتدا آزاد باشد. اما در این صورت، اگر پزشکی بتواند به لحاظ سیاسی کارآمدتر شود، به لحاظ پزشکی دیگر ضروری نخواهد بود و در جامعهای آزاد که در آن نابرابریها کاهش یافته و توافق و سازگاری حاکم باشد، سرانجام پزشک چیزی بیش از نوعی نقش موقتی نخواهد داشت و آن هم ارایه راهنماییها به حاکمان و شهروندان است مانند تنظیم قلب و بدن خودش؛ و دیگر نیازی به وجود بیمارستان و دانشگاه نخواهد بود.
اولا اینکه نظریات اقتصادی مارکس در دوران جوانی، با روزگار پختگی او تفاوت آشکاری دارد و این از خصلت مطالعه و بازاندیشی مستمر مارکس ناشی میشود که متون و آثار کلاسیک را مدام و با دقت مورد مطالعه، بازخوانی و تأمل قرار میداد. دیدگاههای دوره جوانی مارکس، بیشتر متأثر از دیدگاههای لودویگ فوئرباخ آلمانی است و روش معرفتشناختی فوئرباخ است که در شکل نظریات اقتصادی، سیاسی و فلسفی مارکس نمایان میشود. فوئرباخ همواره یکی از فیلسوفانی است که نظریه بنیادین او درباب انسان و خدا، از مدتها پیش برای من بسیار جذاب و تأمل برانگیز بودهاست. اوست که به مفهوم «اسطورهسازی ذهن و تفکر انسان» اشاره میکند و از این دریچه «جهان- انسان شناختی» به نقد اندیشه دینی میپردازد و نظریه «با خود بیگانگی»