سر سفره شام صدای ناگاه تلفن، آقای باخاچی را هراسان به گوشه اتاق رساند. آن سو صدای نفس نفس زدن زنی جوان به گوش می‌رسید. گویی تقلا می‌کرد و رمق می‌باخت. آقای باخاچی بدون آنکه بفهمد، لقمه‌ای را که در دهانش بود، قورت داد. ترس باعث تپش قلب و لرزش دستش شده بود. در حالی که گوشهایش داغ می‌شد و موهایش مثل سوزن، سرش را نیش می‌زدند، گفت: «کجایی؟» با صدای بلندتر فریاد زد: «کجایی؟» می‌خواست به حرفش ادامه دهد که صدای آهی که خبر از به حرف آمدن طرف می‌داد، حرفش را قطع کرد. اما جز آه و ناله چیزی نبود. آقای باخاچی بار دیگر با حالتی از استیصال گفت: «چرا اینطور می‌کنی؟ ازت می‌پرسم کجایی؟ مگر نگفتم چند روز دیگر صبر کن؟» که احساس کرد کسی از کنار در اتاق او را تماشا می‌کند. خودش را جمع و جور کرد. سارینا همسرش با حوله‌ای در دست و حالتی نگران به او زل زده بود. آقای باخاچی یک آن، تمام اتفاقات ماه گذشته را از برابر دیدگان خود عبور داد. زن جوان گفت: «چرا اینکار رو کردی؟» صدایش معمولی‌تر بود. آقای باخاچی با دستپاچگی تمام ولی گویی که تصمیم نهایی را گرفته باشد، گفت: «بس کن. من دیگر نمی‌توانم. قبول کن که نمی‌توانم. اصلا غلط کردم. اصلا به من چه؟ هرکاری می‌خواهی بکن. آرتور مرد. برو دست از سرش بردار.» و بعد از آنکه نگاهی به گوشی تلفن انداخت، آن را گذاشت و چشم دوخت به سارینا. سارینا بدون آنکه چیزی بگوید، برگشت و رفت به آشپزخانه و آقای باخاچی مشت خود را به دیوار گذاشت و سرش را به آن چسباند و نفس عمیقی کشید.

بازگشت چیست وقتی هرگز نرفته باشی؟ وقتی سوار بر چهار‌چرخی خودکار، از روی پلی از فلز گذر کنی که درست شش سال پیش‌ترک، رودی به زیرش روان بود؛ و امروز خشکی‌اش به‌آنی، تو را یاد خشک شدن آرام خودت در کشاکش این سالیان زودگذر می‌اندازد، می‌فهمی که آنچه هست، «خواست» بازگشت است، نه خود بازگشت.

خیابان ساحلی برای خیلی‌ها، خیابان ساده‌ای است، ولی برای من فصلی است در امید؛ فصلی که بهارش را تابستانی در پی نبود و از آن پس، خزان بود و زمستانی بی‌خود... و از آن پس، گذر بی‌بازگشت زمان بود و خشک شدن همزمان دو رود؛ یکی در من و دیگری در آنجا؛ در مسیر خیابان ساحلی.

این خشکی – که جهد بسیار نمودم برای تظاهر به بی‌اعتنایی در برابرش – نشانی از نیستی است که هستی مرا به کار آید.

بگذریم؛ گفتم، «نشان»! با خود فکر می‌کردم چند نفر آدم تا حالا به این فکر کرده‌اند که «آتش نشان»، کسی است که آتش را فرو می‌نشاند؟ من که تا همین یکی دو روز پیش فکر نکرده بودم و شاید آتش نشان را هم چیزی می‌دیدم در مایه‌های خروس نشان و غیره!

* توضیح عکس: گشتم عکسی برای خروس نشان پیدا کنم که فقط از این یکی خوشم آمد که ربطی به خروس نشان ندارد ولی نکته‌ای دارد و آن اینکه ما هرچه گشتیم نشانی از «خروس سپید» در این عکس نیافتیم! بماند که بعدش عکس جالبی مربوط به آدامس خروس نشان یافتیم! اگر توضیح این یکی عکس را هم می‌خواهید، رویش کلیک کنید تا متن آن را با وضوح بهتری بخوانید.

درباره منع ورزشکاران و هنرمندان از حضور در تبلیغات

چـهـره‌هـای نـادیـدنــی

سجاد تبریزی

اشاره

چندی پیش معاونت تبلیغات و اطلاع رسانی وزارت ارشاد، دستورالعملی را صادر کرد که بر اساس آن، هنرمندان و ورزشکاران از حضور در تبلیغات تجاری منع شدند. گزارش حاضر سعی دارد تا توجه مسئولان را به دیدگاه حقوقی چنین دستورالعملی معطوف سازد و نیز با بهره‌گیری از نظر کارشناسان تبلیغات، نیاز یا بی‌نیازی به استفاده از تصاویر ستاره‌ها را به بحث گذارد.‌

امروزه اجاره یا فروش شهرت برای تبلیغ کالا یا خدمات امری کاملا عادی، روشن و جا افتاده است. بسیاری از ستاره‌های دنیای هنر یا ورزش برای کسب درآمد، قراردادهایی را با کمپانی‌های کوچک و بزرگ می‌بندند و اجازه می‌دهند از شهرت و آشنایی چهره و یا افتخارشان، برای کسب اعتماد مخاطبان تبلیغات که کل یا بخشی از یک جامعه هستند، استفاده شود. تبلیغات کالا و خدمات، از ابتدا دارای مخالفانی بود که شی‌زدگی و مصرف‌گرایی را غیراخلاقی می‌دانستند. گرایشات چپ و کمونیستی ریشه این مخالفت‌ها بود که صرفه‌جویی و مصرف حداقلی را راه توسعه و سعادت می‌انگاشت. بعد از فروپاشی نظام‌های مهم کمونیستی نیز اخلاق‌گرایان و طرفداران محیط‌زیست و توسعه‌پایدار، کم و بیش مخالفت‌هایی را با مصرف‌گرایی و به تبع آن با تبلیغات در حجم و اندازه‌های زیاد امروزی ابراز کرده و می‌کنند. در مقابل اینگونه مخالفت‌ها، طرفداران نظام سرمایه‌داری، از تبلیغات برای مصرف بیشتر، به عنوان راه‌حلی اساسی برای ایجاد انگیزه کار بیشتر و پیشرفت نام برده و آن را راه مقابله با رکود می‌دانند. ‌

به هر شکل، تبلیغات امروزه نقش راهبردی و مهمی را در زندگی ایفا می‌کند و همه ما تقریبا در طول روز با انبوهی از انواع مختلف تبلیغات رو به رو هستیم؛ جلوگیری از تبلیغاتی که ممکن است ضررهای شخصی یا ملی داشته باشد نیز فقط دغدغه ما نیست. بسیاری از کشورها با ایجاد قوانینی، محدودیت‌هایی را برای تبلیغات ایجاد کرده و یا برای توسعه تبلیغات درست هزینه کرده و می‌کنند. نمونه بارز آن، منع تبلیغ سیگار است. اما کمتر کشوری برای نوع و شکل تبلیغ که کاری کاملا تخصصی است، قانون یا دستورالعمل دولتی دارد. در واقع، صنعت کاملا علمی تبلیغات صرفا ابزاری است که می‌تواند در خدمت آنچه درست یا نادرست است، قرار گیرد و محدودیت برای نوع و شکل تبلیغات، چندان منطقی به نظر نمی‌رسد.‌

قانون چه می‌گوید؟

اصل 22 و 28 قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، صراحتا بر آزادی انتخاب شغل و دور ماندن آن از تعرض تاکید دارد. طبیعتا قوانینی که بنا به مصالح و شرایط، برای محدود کردن این آزادی وضع می‌شوند، یا به عبارت حقوقی، <اراده خاص> بر این اصل اعمال می‌شود، با این دو اصل و دیگر اصول قانون اساسی سنجیده و بعد در صورت عدم مغایرت تصویب می‌شوند. در واقع اگر قرار است بنا به مصالح، استثنایی بر این اصول درنظر گرفته شود، مجلس آن را تصویب کرده و شورای نگهبان یک بار دیگر آن را با قانون می‌سنجد که تخلف از اصول نباشد.‌

حسین فراستخواه، کارشناس حقوق و سردبیر نشریه میان رشته‌ای «گفتمان حقوق»، در گفتگو با گزارشگر اطلاعات، ضمن برشمردن معیارهای حقوق بشر و قوانین اساسی و عادی کشور، در مورد آزادی انتخاب شغل، می‌گوید:‌

این حق طبیعی است و قانون فقط بر آن صحه گذاشته است. در مورد بود و نبود آن مبحثی مطرح نیست و تاکید قانون صرفا برای جلوگیری از نقض آن است. هر دستورالعملی که باعث انکار این حق شود، نه شان حقوقی، اجتماعی و اخلاقی دارد و نه قانون تلقی می‌شود.‌

فراستخواه، دستورالعمل یک وزارتخانه را نوعی قانون داخلی برای کارکنان آن وزارتخانه عنوان می‌کند و با طرح این پرسش که آیا هنرمندان و ورزشکاران، کارمندان وزارت ارشاد هستند، می‌افزاید:‌

به هر حال مصدر این دستورالعمل در معنای عام، عملا فاقد صلاحیت ذاتی برای وضع اینگونه قاعده الزام‌آور است و ثانیا فاقد صلاحیت اکتسابی برای وضع این دستورالعمل به طور خاص است.‌

فراستخواه همچنین به ارجاع قوانین به عقل سلیم، عرف، اخلاق عمومی و قوانین موضوعه اشاره می کند و توضیح می‌دهد که اگر مرجعی، انجام عمل یا ترک آن را از فرد یا گروهی خواستار باشد و بخواهد به آن جامه قانونی بپوشاند و آن را الزام‌آور کند، باید با سنجه‌هایی مانند قانون اساسی یا عادی و عرف و اخلاق بیازماید. او در انتها از مسئولان رده بالا می‌خواهد برای مدیران میانی، دوره‌های آشنایی با مبانی حقوق برگزار کنند تا همه حدود و ثغور اظهارنظرهای خود را بدانند و فراتر از اختیارات قانونی خود نگویند.‌

از دید هنرمند

یحیی پاکدل، مدیرهنری یک شرکت تبلیغاتی، به همراه مهدی پاکدل، بازیگر و کارشناس گرافیک نیز از مناسب نبودن فضای تبلیغاتی برای حضور بازیگران و ستاره‌ها به عنوان معضل جدی این مقوله نام می‌برند. یحیی، همچنین دولتی بودن این فضا را عاملی جدی در جلوگیری از رشد تبلیغات می‌داند و می‌گوید:‌

استفاده از اشخاص مشهور، یکی از حربه‌های تبلیغاتی است که در ایران هیچ وقت جا نیفتاد، علت‌های آن هم قابل بررسی است. اما ما نباید مبحث تبلیغات در کشورمان را با تبلیغات در کشورهای دیگر مقایسه کنیم. در کشوری که اقتصادش دولتی است، مقولات اقتصادی و حوزه‌های وابسته به آن شکل متفاوتی دارند و قابل مقایسه با کشورهایی که اقتصاد خصوصی و باز دارند، نیست. ‌او همچنین گرافیست‌ها را دارای <مرامنامه> عنوان می‌کند و می‌گوید:‌کسانی که به طور حرفه‌ای در کار تبلیغات هستند، به مرامنامه پایبند هستند و برای کالاهایی که برای شخص و ملیت مضر است، تبلیغ نمی‌کنند. به نظر من باید روی این ارزش‌ها تاکید شود. ‌

مهدی پاکدل که حضوری فعال در تئاتر، سینما و تلویزیون دارد، علت انتخاب بازیگران را برای تبلیغات، اعتمادی می‌داند که مردم به آنها دارند. به نظر او:‌

کمپانی‌ها از این اعتماد برای جلب نظر مشتری استفاده می‌کنند و در نتیجه خود بازیگر یا ستاره باید اولین نفری باشد که دست به گزینش کمپانی می‌زند. در واقع قبل از هر اعمال نظری، خود فرد باید از کالایی که مبلغ آن است، مطمئن باشد. البته به این معنی نیست که اگر کالا یا خدماتی دارای مشکل بود، بازیگر مقصر است؛ این یک تعهد شخصی است.‌

مهدی پاکدل، همچنین از اینکه حضور ستاره‌ها در تبلیغات ممنوع شده، ابراز تاسف می‌کند و در عین حال روشن شدن تکلیف بازیگران را مثبت می‌داند و می‌افزاید:‌

تا پیش از این، هم فضا اجازه فعالیت تبلیغاتی را می‌داد و هم این ترس همیشه وجود داشت که بازیگر یا کمپانی دچار مشکل و ممیزی شوند. اینکه به یکباره این حضور را ممنوع کردند، از این جهت برای همه خوب شد. مواردی بود که بازیگری برای جایی تبلیغ کرده بود، ولی خود ماده تبلیغی اجازه انتشار نیافته بود و مشکلات زیادی پیش آمد.‌

این بازیگر، در مورد شکل قانونی این دستورالعمل ابراز بی‌اطلاعی می‌کند و ادامه می‌دهد:‌

من حقوق نمی‌دانم. این دستورالعمل شاید شکل قانونی نداشته باشد، اما کار ما از سوی وزارت ارشاد و تلویزیون مدام اسکن می‌شود و همه ما این ترس را داریم که دچار ممنوعیت از کار حرفه‌ای بشویم.‌

مهدی پاکدل بار دیگر بر نقش تعهد بازیگران در انتخاب گزینه‌های تبلیغاتی تاکید و یادآوری می‌کند در بین بازیگران، تاکنون کسی برای بیگانگان تبلیغ نکرده و هر چه بوده، در راستای مصالح ملی بوده است.‌

او در پایان ابراز امیدواری می‌کند که با بوجود آمدن فضای بهتر، همه بازیگران بتوانند در تبلیغات شرکت و مشکلات زیادی را که مخصوصا برای آینده آنها در راه است، تعدیل کنند.‌

ورزشی‌ها چه می‌گویند؟

دستورالعمل صادر شده از طرف وزارت ارشاد، شامل ستاره‌های ورزشی هم شده است. از آنجایی که کهولت سن اجازه فعالیت ورزشی را نمی‌دهد، دوره قهرمانی ستاره‌های ورزشی بسیار کوتاه است و ورزشکاران و قهرمانان، قبل و بعد از دوره قهرمانی، درآمد قابل اتکایی در حرفه خود ندارند و به شغل دوم روی می‌آورند تا نگرانی‌های آینده خود را تقلیل دهند. این مساله گرچه شامل حال هنرمندان و بازیگران نیز هست، اما در مورد ورزشکاران بسیار جدی تر است، چرا که آنها عموما بعد از دوره قهرمانی، وضعیت جسمانی نامطلوبی دارند. با اطمینان می‌توان گفت همه ورزشکاران دغدغه فردا را دارند، فردایی نامعلوم.‌

دکتر حسن میرزا آقابیک، دبیرکل بازی‌های کشورهای اسلامی و دبیر اجرایی المپیاد ورزشی ایرانیان نیز در گفتگو با سرویس گزارش اطلاعات، تبلیغ کالا یا خدماتی که دارای مجوز است را منطقا بدون ایراد می‌داند و می‌گوید:‌
اگر کسی در تبلیغات ممنوع شرکت کند و یا باعث خروج سرمایه شود و از این قبیل، باید جلوی او گرفته شود، نه اینکه صورت مساله پاک شود. با تصویب قانون کلی، حق دیگران تضییع می‌شود. ‌

به اعتقاد او، شرایط فرهنگی باید به گونه‌ای باشد که کسی به خود اجازه ندهد در تبلیغات سطح پایین و یا تبلیغاتی که به منافع ملی ضرر می‌زند، شرکت کند. آقابیک که روزی خود کاپیتان تیم ملی بسکتبال بوده، ضمن ابراز نارضایتی از اعلام برخی ارقام جنجالی درمورد درآمد ورزشکاران، آنها را غیرواقعی و نیز بسیار نادر عنوان می‌کند و می‌گوید:‌
عمده ورزشکاران، درگیر انواع و اقسام مشکلات مالی هستند و قانون برای آنها کار خاصی نکرده است.‌

او در پایان پیشنهاد می‌دهد:‌

اگر قرار است چنین منبع درآمدی که حتی شامل حال همه نیست، از ورزشکاران گرفته شود، حقوق ماهانه برای آنها در نظر گرفته شود.‌

ارتباطات و تبلیغات‌

علم ارتباطات و صنعت تبلیغات، دو رشته دانشگاهی مجزا هستند، اما در ریشه نزدیکی‌هایی با همدیگر دارند. در واقع هدف هر دو، انتقال پیام است؛ گرچه مخاطبانشان متفاوت است. ضمن آنکه رسانه‌ها محل نمایش تبلیغات هستند.‌

دکتر حسینعلی افخمی، مدیر گروه ارتباطات دانشکده ارتباطات دانشگاه علامه طباطبایی، در گفتگو با اطلاعات، نفس استفاده از شهرت ستاره‌ها را درست می‌خواند و این را راهی برای تبلیغات می‌داند که حتی سازمان‌های دولتی و یا خیریه نیز از آن استفاده کرده و می‌کنند. او در مورد دستورالعمل وزارت ارشاد در ممنوعیت استفاده از تصاویر ستاره‌ها به استفاده مستقیم و غیرمستقیم ستاره‌ها از بودجه عمومی، برای رسیدن به شهرت اشاره می‌کند و می‌گوید:‌

اینکه کسی از شهرتش برای خروج سرمایه یا برای یک کمپانی خارجی استفاده کند، بسیار ناپسند است. می‌توان با تصویب قانونی، مانع چنین اتفاقی شد.

افخمی با توضیح این مساله که ما به هر حال در یک جنگ دائمی در صنعت و تجارت هستیم، می‌گوید:‌

ستاره‌ها غالبا برای تولیدات و صنعت کشور خود تبلیغ می‌کنند و این تولید ثروت و یک ارزش به حساب می‌آید.‌

دکتر افخمی در پایان توصیه می‌کند تا نظارت بر تبلیغات، به سندیکاهای مربوطه واگذار شود؛ چرا که بخشنامه‌ای که یک مدیرکل صادر می‌کند، با تعویض او بی اعتبار می‌شود.‌

مشاوران تبلیغات‌

تبلیغات علم ظرایف است و گاهی اشتباه به ظاهر کوچک مشاوران تبلیغات، ضررهای سنگینی را برای کمپانی‌های تولید کننده یا خدمات‌دهنده به همراه دارد. استفاده از تصاویر هنرمندان و ورزشکاران نیز از این موارد است. در کشور ما هنوز فضای درستی برای استفاده از این شیوه تبلیغ وجود ندارد و آنچه تاکنون بوده، چندان کارشناسی نشده است. فلسفه حضور ستاره‌ها در تبلیغات، قبل از هر موضوعی، ایجاد نوعی هم‌ذات‌پنداری بین ستاره و مخاطب است. شهریار بدیعی، کارشناس حقوق و مشاور تبلیغات، با بیان توضیحات بالا ادامه می‌دهد:‌

دقیقا به همین علت، بیشتر ستاره‌هایی مورد توجه کارشناسان تبلیغات هستند که وضعیت زندگی آنها در ابتدا بسیار معمولی و در سطح اقتصادی بسیار پایین بوده است و کم کم و در جامعه رشد (اقتصادی) کرده‌اند. استفاده از آنها، این ویژگی تبلیغاتی را دارد که ناخودآگاه، مخاطب را با واسطه‌ای که کالای تبلیغی است، همزاد ستاره می‌کند و به او القا می‌شود که می‌تواند روزی ستاره شود.‌

بدیعی دستورالعمل ممنوعیت استفاده از تصاویر ستاره‌ها را گنگ می‌خواند و آن را با قوانین عادی و اساسی منطبق نمی‌داند و می‌گوید:‌

به جز این، ما نمی‌توانیم در قانون بین اشخاص اختلافی درنظر بگیریم. به عبارت دیگر، اگر من بتوانم در آگهی تبلیغاتی شرکت کنم، همه باید بتوانند و اگر قرار است منعی باشد، باید با استناد به قانون انجام شود و یک قاضی متخلف را مجازات کند.‌

او احتمال می‌دهد برای اعمال این دستورالعمل، از اهرم‌هایی چون ندادن مجوز به فیلم بازیگر یا به مواد تبلیغاتی استفاده شود. بدیعی همچنین ایجاد حرمت

کاذب را عاملی ریشه‌ای در صدور چنین دستورالعملی‌هایی می‌خواند و می‌گوید:‌

به نظرم کسی که در تبلیغات شرکت می‌کند، مرتکب کار بی‌حرمتی نشده است. این مساله باید به خوبی جا بیفتد. وقتی کاری قانونی باشد، بی حرمتی نیست، اما اینکه کسی در تبلیغاتی شرکت کند که چندان در راستای منافع ملی نیست، یا اینکه در شبکه‌هایی فعالیت تبلیغی کند که مجوز لازم را ندارند، این فرد متخلف

است. ‌بدیعی دو دلیل برای استفاده نکردن از ستاره‌ها در فعالیت‌های تبلیغاتی‌اش عنوان می‌کند:‌

* این گزارش در دوشنبه ۲۸ مرداد ۱۳۸۷ در روزنامه اطلاعات به چاپ رسید.

مثل دونده‌ای که نه برای قهرمانی یا رسیدن به خط آخر، بلکه به خاطر عجله – به خاطر گذر بی‌رحم زمان، خیلی تند می‌دود و هر مانعی را به سرعت از راه برمی‌دارد و هر مشکلی را که در مسیر روی می‌دهد به تندی رفع و رجوع می‌کند، وسایلش را جمع و جور کرد، سفارش میزی داد، جایی در اتاق خانه برای خود دست و پا کرد و کارش را ادامه داد.

بیایید یاران من

برای جست‌وجوی دنیایی تازه، دیر نیست...

برآنم

تا در ورای غروب، بادبان برافرازم... وگرچه

دیگر آن قدرتی نیستیم که پیش‌تر

زمین و زمان را بر هم می‌زدیم،

اکنون دیگر همین‌گونه‌ایم، همین‌گونه؛

یکی همسان ِ قلب‌های جسور

پایمال ِ زمان و سرنوشت، اما راسخ در اراده‌مان

برای تلاش، جست‌وجو، یافتن و تسلیم ناشدن.

آلفرد لرد تنیسون؛ شاعر انگلیسی

(برگرفته از متن انجمن شاعران مرده)

***

انجمنی داشتیم [بخوانید داریم] به اسم کافه و به رسم هم‌نشینی‌های دوستانه و همدلانه؛ بخت اگر یار بود یا نبود [به فتح واو] ما نه آنیم که ره بگذاریم و به کنجی بخزیم و ز هم دور شویم. از این شاعرانگی که بگذرم، در این چند ماهی که کافه موقتا تعطیل شد، وعده داده بودم با برنامه‌هایی نو و آیینی تازه، راه را ادامه دهیم. در این چند ماه، آنانکه رفیق راه بودند، پیگیر ره صلاح بودند، و طالب بازگشایی در دکان. [و دور باد دکانداری از کرد و کار ما، که دکان در این معنا اشارت به حجره‌ای دارد که گذرکنندگان را به تازه کردن نفسی و نوشیدن چایی گرم فرامی‌خواند و بسته ماندنش مشمول ذمه کلیددار می‌باشد؛ حال آنکه دکانداران دگرانند که جز آز از سازشان به گوش نمی‌رسد و اهل گذر را از سیاست و دغل‌بازی ایشان نجاتی نیست]. باری سخن کوتاه به مذاق خواننده خوشتر آید، خاصه اگر خبر خوشایند باشد. مرحبا یاران من؛ نوید و مژده که از ماه دگر، باز شود حجره ما. و سرانجام به رسم شیپورچیان عصر جدید: منتظر تماس من باشید...